Varia

G r a m s m a

In februari 2021 vroeg een mogelijk verwante juriste van Trijntje Gramsma-Nielsen in hoeverre Altvoorde zich in de procedure tegen gemeente Voorschoten zich wel aan de eigen regels hield. De graven op de canon moeten immers in Nederland bezocht kunnen worden en dat zou bij de Gramsma’s niet het geval zijn. Daarnaast kunnen de Gramsma ’s moeilijk de hele groep onschuldige slachtoffers van pseudo-verzet of extremisten vertegenwoordigen.

De grote groep onschuldige slachtoffers van extremisme of pseudo-verzet is inderdaad zo heterogeen, dat niemand representatief kan zijn voor de gehele groep. Er zijn grote verschillen tussen hoofdofficier Mussert en deserteur Albert Gramsma. Maar aan die eis van representativiteit kan geen enkele groep voldoen die nationaal of lokaal herdacht wordt. Gevallen soldaten, omgebrachte Joden, vermoorde burgers, omgekomen slachtoffers van bombardementen kunnen onmogelijk in één categorie ondergebracht worden.

Trijntje Gramsma-Nielsen ligt volgens niet betwiste opgaven begraven op een erf van een boerderij in Stompwijk. Over het graf van haar zoon Albert bestaan tegenstrijdige opgaven: hij zou of in Zoeterwoude, of in Voorschoten of in IJsselsteyn begraven liggen; er kan ook verwarring met een andere geliquideerde deserteur bestaan. Het onderzoek in de onvolledige archieven verloopt moeizaam. Het oorlogsmonument in Voorschoten is gekozen, omdat volgens evenmin betwiste opgaven twee vrouwen begraven liggen op ongeveer 12 meter achter het oorlogsmonument. Beide vrouwen werden door Adamsky vermoord. Hun precieze personalia zijn nog niet achterhaald. Op hun graven staan of stonden enkele rotsblokken. De drie moordenaars Adamsky, Limburg en Wagtendonk liggen begraven in vak D van de begraafplaats Crooswijk te Rotterdam; zij werden met 17 andere willekeurig gekozenen gefusilleerd als represaille voor een laffe moord op een Duitse onderofficier, waarvan het erkende Rotterdamse verzet zich gedistantieerd heeft. Zij staan echter op een prominente erelijst vermeld van het oorlogsmonument van Voorschoten. Dat stuit velen, Voorschotenaren, burgers in andere plaatsen, en militaire instellingen tegen de borst.

Bij het monument liggen nog enkele onbeschreven stenen. Altvoorde is van mening dat vermelding daarop van Trijntje en Albert Gramsma die door Voorschotenaren werden vermoord, een bescheiden begin is van herdenking, in de eerste plaats van Trijntje en Albert Gramsma, maar ook als eerste erkenning in Nederland van de onschuldige slachtoffers van pseudo-verzet en extremisme. Misschien wordt het in een later stadium mogelijk om een nationaal monument met namen van hun onschuldige slachtoffers op het ereveld in Loenen te plaatsen.

Tijdens de procedure kwam meer duidelijkheid, zodat de rechtsvraag is uitgebreid met verwijdering van de namen Adamsky, Limburg en Wagtendonk van het gemeentelijk educatief oorlogsmonument en het veranderen van de straatnamen waarop zij worden genoemd in de verzetswijk Voorschoten.

Johannes Kneppelhout

Johannes Kneppelhout (8.1.1801 – 8.11. 1885)  heeft zijn letterkundig werk en aanzienlijk vermogen in dienst gesteld van de opleiding van talentvolle jongeren. Hij overleed p het landgoed de Hemelsche Berg bij Oosterbeek.Zijn graf (foto Peter H. Ras) ligt op de oude begraafplaats van de Nederlands Hervormde kerk te Katwijk. Het monument behoort bij een familiekelder waarin ook andere familieleden rusten.

Onthulling monument Martinus Nijhoff en Georgette Hagedoorn

Altvoorde loofde in 2010 een prijs van 1000 euro en een legpenning uit voor het beste ingezonden gedicht rond het thema Nederlands Identiteit. De uitreiking vond plaats op zaterdag 17 april 2010 bij de onthulling van het monument voor Martinus Nijhoff en Georgette Hagedoorn op Westduin te ’s-Gravenhage.

Op 17 april 2010 werd in feestelijke stemming het nieuwe grafmonument voor Martinus Nijhoff en Georgette Hagedoorn onthuld. Jules Roijaards haalde herinneringen op aan zijn moeder Georgette Hagedoorn en Martinus Nijhoff. Hij was ervan overtuigd, dat beiden het gekrakeel en de verwikkelingen rond het graf en de ontwerpen met vermaak zouden hebben gadegeslagen. Meteen daarop hoorden de aanwezigen de stem van Georgette Hagedoorn zelf spreken en zingen. Leerlingen van het gymnasium Haganum, waarvan Martinus Nijhoff een leerling was, droegen enkele gedichten voor en zongen twee liederen met vioolbegeleiding.

Dr. Arie Eikelboom, cantor en hymnoloog, belichtte de rol van Martinus Nijhoff bij de totstandkoming van de psalmberijming. Het koor van de Maranatha Kerk zong in de aula en later bij het graf zelf psalmen. Een oorkonde en zilveren legpenning werden uitgereikt aan mevrouw Mieke van den Berg uit Wassenaar voor haar sonnet Een reisgenoot.


Cornelis Lely

Cornelis Lely
Het sterk vervallen grafmonument van Cornelis Lely, de grote waterbouwkundige, in Den Haag is vervangen door een weliswaar niet nieuwe, maar moderne leesbare zerk.
Een aanmerkelijke verbetering, al blijft het jammer dat deze gelegenheid niet gebruikt is om de zerk duidelijker te maken. De naam van de bewindsman, die ook oud-gouverneur van Suriname was, staat onderaan zonder nadere aanduiding. Vele bezoekers van de gemeentelijke begraafplaats zullen daarom het monument niet als zodanig herkennen

Jacob van Lennep 

Op 17 juni 2006 werd op de begraafplaats Fangmanweg te Oosterbeek een open dag gehouden. Daarbij werd het gerestaureerde monument voor Jacob van Lennep, (24.3.1802- 25.8.1868), de in zijn tijd populairste schrijver, dichter en advocaat, overgedragen aan de familie Van Lennep en de gemeente Renkum.

De treurbeuk bij dat graf, van 6 september 1869 en dus 137 jaar oud, wordt met kabels ondersteund. Generaties genoten van De roos van Dekama (1836)  De lotgevallen van Ferdinand Huyck (1840) en het aanstootgevende De lotgevallen van Klaasje Zevenster (1866). Zijn uitgave van Vondel was waardevol, evenals zijn jarenlange zwoegen om op 18 oktober 1867 het Amsterdamse standbeeld van Vondel op te richten.

Sommige critici missen diepgang, maar tijdgenoten zoals dr. Jan ten Brink – Brederokenner en leraar van Louis Couperus – smulden van het nieuwste genre, de historische roman. Ze waren dol op de snaakse, opgewekte auteur.

Van Lenneps monument toonde sinds 1869 een marmeren portretbuste en een zwaan. Mr. Jan van ‘s-Gravenweert, raadslid en wereldreiziger, richtte ter realisatie daarvan een comité op met de zegen van koning Willem III. De initiatiefnemer ligt zelf met lijfknecht en vriend Jacob de Graaff naast Van Lennep begraven tussen hekken met spijlen. Zijn ijzeren monument werd in 2005 gerestaureerd. De restauratie van Van Lenneps monument werd op 17 juni 2007 voltooid. Die restauratie was geen sinecure. Ook  door krampachtig vasthouden aan vervallen oorspronkelijk materiaal. De kleine groep toegewijden verenigd in de stichting Fangmanweg kon niettemin veel bereiken, dank zij de steun van de gemeente Renkum. De zwaan bleek niet te verwijderen. Het borstbeeld wel. Om de kwaliteit van dat ernstig aangetaste origineel te behouden, moest het borstbeeld in Enkhuizen ontsuikerd worden. In Duitsland – het land bij uitstek van getrouwe reconstructies met modern materiaal- volgde een I-bach behandeling: het onder hoge druk drogen en impregneren. Zo zou het vervallen beeld met hoge kosten worden zoals het er 130 jaar daarvoor waarschijnlijk  uitzag.


Winkler Prins

De groeiende belangstelling voor grafmonumenten van cultuurdragers bleek uit de herbegrafenis van Antony Winkler Prins en zijn echtgenote op 6 september 2005. De predikant, die de bekende encyclopedie eigenhandig schreef, lag in een vervallen graf in Voorburg. Dankzij mevrouw Petra Maters, directrice van het Veenkoloniaal Museum vond hij een rustplaats in het hart van Veendam, de stad waarvoor hij zich zo ingezet had.


Theo Thijssen

Op de Nieuwe Ooster Begraafplaats werd een gedenkteken onthuld voor Theo Thijssen, de schrijver van Kees de Jongen en Het Grijze Kind. Zijn graf was geruimd, maar op die plaats werd een plastiek van Jan Wolkers  door de schrijver en beeldhouwer zelf onthuld.


Johan en Cornelis de Witt 

Geen steun werd gevonden voor een initiatief om in de kerk, waar Johan en Cornelis de Witt begraven liggen een epitaaf te plaatsen. Terwijl in de Gevangenpoort nog steeds de tong en de teen van Johan de Witt aan toeristen wordt getoond. “Als kliekjes van een kannibalenmaal,” werd gezegd, toen de steun voor het project om onduidelijke redenen verdween.


Unico Wilhem van Wassenaer

Bij Unico Wilhem van Wassenaer, een componist, in wiens naam concoursen worden gehouden, was zelfs financiering voor een epitaaf aanwezig. Tot spijt van Altvoorde en wijlen prof.dr. Albert Dunning werd hiervoor geen bijval gekregen. De zo vanzelfsprekende zorgvuldigheid in omringende landen om graven van belangrijke personen te onderhouden en te memoreren ontbreekt in Nederland. Funeraire cultuur is een onderdeel van de nationale identiteit.


Pierre Cuypers

In Roermond is de Stichting Restauratie Grafmonument dr. Pierre J.H. Cuypers ( Bergerweg 27  6085 Thorn) onder leiding van Frans Straus het graf van Pierre Cuypers gerestaureerd. Het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam, het (oude) Shell kantoor in Den Haag en vele kerken tot in Rangoon toe zijn door deze internationaal beroemde architect gebouwd.


Schiedam 

Een vrijwillige medewerker in Rotterdam verzocht het volgende te vermelden:

Op de begraafplaats Beukenhof aan de Burgemeester van Haarenlaan in Schiedam vindt  men op de plaats BA 89 het graf van François HaverSchmidt ( Piet Paaltjens)  dominee en dichter van Snikken en Grimlachjes 14.2.1835 – 19.1.1894. Na het overlijden van zijn vrouw geraakte HaverSchmidt in een depressie, die noodlottig afliep. Het rokerige en kwalijk riekende Schiedam van zijn tijd met ten hemel schreiende sociale omstandigheden zou ook mensen zonder erfelijke belasting gedeprimeerd hebben.

Vijftien meter daarvandaan ligt het graf van de Ary Prins 19.3.1860- 3.5.1922., directeur van de kaarsen- en stearinefabriek Apollo, die meewerkte aan De Nieuwe Gids. Hij is de auteur van de roman De heilige tocht  die een literair fenomeen is, omdat daarin de opgeroepen beelden belangrijker zijn dan zinsbouw of grammatica. Langs het hoofdpad liggen grafstenen van de families Nolet, Melchers, Beukers en Rijnbende, die bekend zijn van de jenever en de likeuren. Wie daarna Schiedam in gaat en wandelend of met een rondvaartboot de grachtjes af loopt, merkt dat het huidige Schiedam, vooral in de herfst op zonnige dagen, schilderachtige plaatsen genoeg heeft met ophaalbruggen, geboomte, molens en grachtenpanden en distilleerderijen van de hierboven genoemde families. De bezoeker merkt wat met smakken en met zakkenwassers was bedoeld .Simon Carmiggelt kwam eens per maand bij distilleerderij Rijnbende om met de directie over het bedrijfsblad te spreken en daarop het glas te heffen. Men passeert dan de kerk, waarin HaverSchmidt preekte en zijn woonhuis, evenals het woonhuis van Ary Prins en het advocatenkantoor van Ferdinand Bordewijk, de schrijver van Bint en Karakter.  Het fraaie pand met trapgevel, waar Bols gasten voor de distilleerderij ontving valt ook op. Op de Vlaardingerdijk ligt de Roemeens Orthodoxe Kerk, die voor 2001 de kapel van de toen gesloten rooms-katholieke begraafplaats was. Iets voorbij het Proveniershuis vindt men achter een plein, dat een moderne interpretatie van moorse en functionalistische architectuur toont, de neogotische Basiliek, waarin de grafzerk van de sinds 115 jaar heilige Lidwina van Schiedam ligt. Lidwina was na een val op het ijs invalide geworden en moest ruim 38 jaar in bed blijven. Door haar vroomheid en wijsheid werd ze door hoog en laag bezocht om haar goede raad en gebed te vragen. Ze overleed aan een kaakontsteking in 1433, in 1615 werd een deel van haar stoffelijke resten naar Brussel gesmokkeld. Pas in 1871 werden die terug gebracht. In 1890 werd zij heilig verklaard, al dankte zij haar roem vooral aan de katholiek geworden schrijver J.-K. Huysmans, die in het Frans de roman Sainte Lydwine de Schiedam (1901) schreef.


 Louis Couperus

Het grauw en broos geworden marmer van deze zuil op het graf van Louis Couperus kreeg een zodanige behandeling dat deze er voorlopig weer jaren tegen kan. Ook dit graf is aangegeven op een van de twee wandelingen langs graven die bij de administratie van Oud Eik en Duin verkrijgbaar is.


Hendrik Willem Mesdag

Het graf van  Hendrik Willem Mesdag, schepper van het Haagse Panorama
Mesdag en een rijk schilderkunstig oeuvre, is weer goed herkenbaar en wordt aangegeven op de uitstekende wandeling rond graven van bekende persoonlijkheden. De wandeling is verkrijgbaar bij de administratie van Oud Eik en Duinen.


Heike en Menso Kamerlingh Onnes              

Op 17 juni 2006 werden in Voorschoten de gerestaureerde grafmonumenten van de gebroeders Kamerlingh Onnes onthuld. Het behoud van funeraire cultuur is zowel politiek als religieus belangrijk. In alle werelddelen worden grafmonumenten van beroemde burgers of historische persoonlijkheden in ere gehouden. Zij staan als stenen archief voor historische verbanden, die zich voortzetten naar de toekomst. De periode dat ons land daarop een uitzondering vormde lijkt ten einde te lopen. Voor de onthulling bestaat veel belangstelling.

Nobelprijswinnaar Prof. Dr. Gerard ’t Hooft en mevrouw G.A. Kamerlingh Onnes -Van Dedem verrichtten de onthulling op het eeuwenoude kerkhof achter de Dorpskerk. Het jaar 2007 staat bij de Leidse faculteit van Natuurwetenschappen in het teken van Heike Kamerlingh Onnes, de man van het absolute nulpunt, die als wetenschapper bevriend was met Albert Einstein en Eva Curie.
Hij werd geboren te Groningen op 21 september 1853 en overleed op 21 februari 1926 te Leiden. Heike Kamerlingh Onnes en zijn jongere broer, de kunstenaar Menso Kamerlingh Onnes, behoren tot de periode rond 1900, waarin Nederland internationaal opnieuw een rol vervulde op wetenschappelijk- en artistiek gebied.